تاريخچه هواشناسي در ايران

مطالعه و بررسي جو هميشه مورد نظر دانشمندان ايراني بوده است. از اين رو خيلي از دانشمندان نجوم در اثر خود بخشي را به مسائل جوي اختصاص دادند. محمد بن زكرياي رازي ، ابن سينا ، حكيم عمر خيام ، ابوريحان بيروني و انوري شاعر معروف از شخصيها و دانشمندان ايراني بوده است كه پيرامون پديده هاي جوي مطالبي در آثار خود به يادگار گذاشته اند. فعاليت هاي منظم هواشناسي اولين بار با اندازگيري عناصر جوي توسط سفارتخانه هاي انگليس و روس درتهران  و مناطق نفت خيز جنوب كشور شروع شد كه اين اطلاعات صرفا به بايگاني كشور هاي مربوطه منتقل شده و احتمالا در برنامه هاي تحقيقاتي آنها مورد استفاده ويژه قرار گرفته است. درس هواشناسي در سال 1298 در برنامه درسي مدرسه برزگران منظور شد كه اين درس توسط معلمان فرانسوي تدريس مي شد و در همان محل اولين سكوي هواشناسي احداث شد كه در آن دماي هوا و رطوبت نسبي و ميزان بارندگي اندازه گيري مي گرديد. اين ايستگاه  در سال 1308 كامل شد و اكثر عناصر جوي را ديده باني مي كرد. بتدريج در اثر نياز شديد بخشهاي كشاورزي و آبياري تعدادي ايستگاه نيز بر حسب ضرورت در نقاط مختلف كشور تاسيس شد كه مسئوليت آن با بنگاه مستقل آبياري وابسته به وزارت كشاورزي وقت بود. بعد از جنگ جهاني دوم نيروهاي متفقين براي سلامت پرواز هواپيماهاي خود يك واحد كوچك هواشناسي داير كردند ك نيازهاي هواشناسي بهش هواپيمائي آنها را تامين مي كرد در اين زمان بنگاه مستقل ابياري وزارت كشاورزي اقدام به تربيت يك گروه ديده بان هواشناس نمود كه اين ديده بانان در سال 1327 فارغ التحصيل در ايستگاههاي هواشناسي مشغول به كار شدند. هواپيمائي كشوري نيز به علت نياز به اطلاعات جوي در فرودگاههاي اصلي كشور اقدام به تاسيس ايستگاههاي هواشناسي كرد. در اثر نياز شديد برنامه ريزان به آمار و اطلاعات اقليمي از نواحي مختلف كشور و ناهماهنگي در تاسيس ايستگاههاي هواشناسي كه توسط بخشهاي مختلف انجام مي شد، مسئولان وقت تاسيس يك واحد هواشناسي مستقل در كشور را ضروري دانسته و در سال 1334 شمسي اداره كل هواشناسي كشور وابسته به وزارت راه تاسيس شد. اين اداره كل بعد ها به صورت سازماني مستقل زير نظر وزارت جنگ قرار گرفت كه بعد از انقلاب اسلامي مجداد زير نظارت وزارت راه و ترابري در آمد. در هنگام تشكيل اداره كل هواشناسي در سال 1334 تمامي ايستگاههاي هواشناسي كه توسط بخشهاي مختلف تاسيس بودند به اين اداره كل واگذار شد. ايستگاههاي واگذار شده از نوع سينو پتيك ، اقليم شناسي و بارا ن بودند كه هر يك ديده باني هاي مربوط بخود را انجام مي دادند. در آن زمان تعداد ايستگاههاي سينو پتيك 34 و اقليم شناسي 107 و باران سنجي 160 بود گسترش ايستگاههاي هواشناسي و تو سعه شبكه آن پس از انقلاب اسلامي شتاب بيشتري پيدا كرده در سال 1338 هواشناسي ايران به عنوان يكصدوسومين عضو سازمان هواشناسي جهاني به عضويت اين سازمان جهاني در آمد. سازمان هواشناسي كشور قبل از انقلاب بيشتر در خدمت حمل و نقل هوايي و صنعت هواپيمائي بود و به مسائل هواشناسي كاربردي كمتر توجه مي شد ولي پس از انقلاب اسلامي و با تعيين كشاورزي به عنوان محور اصلي فعاليتهاي اقتصادي كشور ، اين سازمان نيز خدمات خود را به سمت كشاورزي به عنوان محور اصلي فعاليت هاي اقتصادي كشور ، اين سازمان نيز خدمات خود را به سمت كشاورزي متوجه كرد و امروزه توسعه ايستگاهها و بهبود سيستم آمار هواشناسي كشور در جهت ارائه خدمات به بخشهاي تحقيقاتي كشاورزي ،‌دامداري ، آبياري و غيره گرايش دارد. امر تحقيقات به عنوان بخشي از فعاليتهاي مستمر اين سازمان برون استفاده از كامپيوتر و اصلاح روشهاي جمع آوري و بايگاني آمار ميسر نبوده و لذا از سال 1362 سعي شد با تجهيز مركز كامپيوتر سازمان به يكي از پيشرفته ترين كامپيوتر هاي موجود در جهان و با تبريل نقشه ها و گرافها به صورت ميكرو فيلم ،موجود اين مدارك بتوانند پژوهشگران را در دسترسي سريع به اطلاعات ياري كند. همچنين مراكز تحقيقاتي سازمان با تشويق كارشناسان و محققان هواشناسي توانسته است مجموعه اي از 132 اثر از ترجمه و تاليف ارائه نمايد كه بتدريج چاپ و منتشر مي گرددباتوجه‌به‌اهميت‌ارتباطات‌در هواشناسي،شبكه ايستگاههاي سينوپتيك كشور با مجهز شدن به سيستم بيسيم S-S-B (اس ـ‌اس‌ـ بي ) و برقراري خطوط تلكس در مراكز مناطق تقويت شد و كليه اطلاعات جوي از 160 ايستگاه سينو پتيك به طور همزمان ساعت بساعت در مركز مخابرات تهران جمع آوري مي شود و به صورت بلادرنگ و يا به صورت آمار در اختيار مركز پيش بيني و مركز خدمات كامپيوتري سازمان قرار مي گيرد. كارشناسان مركز كامپيوتر با توجه به دستورالعملها و استانداردهاي بين المللي در چند مرحله كار كنترل كيفي و كمي اطلاعات رسيده را به صورت دستي و كامپيوتري انجام مي دهند. و نتايج را روي نوار و ديسك ملاء هاي كامپيوتري منتقل مي‌كنند. مركز پيش بيني تهران با دريافت اطلاعات ساعت بساعت جوي كليه كشورهاي خاورميانه ، اروپا و آسيا و جمع آوري همزمان اطلاعات از ايستگاههاي هواشناسي سينوپتيك داخل كشور روزانه چندين نقشه هواشناسي در سطوح مختلف جو تهيه و پيش‌بيني هاي لازم را صادر مي كند مركز اخطاريه هاي لازم را در مورد وقوع طوفان ، سيل ، سرماي شديد و ناگهاني ، بروز آفات كشاورزي و غيره تهيه مي كند. و به سازمانهاي و نهادهاي ذيربط ارسال مي دارد. در كنار فعاليتهاي تحقيقاتي سازمان ، مركز آموزش عالي هواشناسي و علو جو توانسته است در پنج سال گذشته در 14 دوره آموزشي دانشجويان و كارمندان را در سطوح فوق ديپلم ، ليسانس و بالاتر آموزش دهد كه اين آموزشها چه بصورت باز آموزي و چه بشكل دوره هاي تخصصي ديپلمه ها و ليسانسيه هاي تازه استخدام توانسته است در بالا بردن كيفيت علمي امور هواشناسي موثر باشد. از نظر آموزشهاي بين المللي و شركت در سمينارها و اجلاسيه هاي تخصيصي ، سازمان بسيار فعال بوده و در چند سال اخير تعداد زيادي از كارشناسان سازمان براي شركت در دوره هاي و سمينارهاي آموزشي به خارج از كشور مسافرت كرده اند. در اين راستا تعداد زيادي از متخصصان هواشناسي تا كنون در دوره هاي آموزشي كه در ساير كشورها توسط سازمان هواشناسي جهاني ترتيب داده شده است شركت كرده اند.

تاریخچه هواشناسی در استان فارس :

بااحداث اولين كنسولگري انگليس در شهرستان شيراز اولين سكوي هواشناسي در سال 1302 شمسي در اين محل تأسيس شد و اطلاعات هواشناسي توسط كاركنان كنسولگري  اندازه گيري و ثبت گرديد .با توسعه فعاليتهاي هواشناسي اولين ايستگاه هواشناسي سينوپتيك فارس در سال 1327 واقع در خيابان مشيركهنه تأسيس و شروع به فعاليت نمود باتوسعه صنعت هوانوردي و احداث اولين فرودگاه ايستگاه سينوپتيك هواشناسي نيز به تبع آن به محل فرودگاه قديم واقع درخيابان ارتش سوم انتقال يافت دراين ايستگاه علاوه بر اندازه گيري و ثبت عوامل آب و هوايي سطح زمين ديده باني سطوح فوقاني جو نيز انجام مي گرفت در سال 1344 بااحداث و راه اندازي فرودگاه جديد محل ايستگاه به فرودگاه فعلي يعني فرودگاه شهيد دستغيب شيراز انتقال يافت كه تا اين زمان در خصوص اندازه گيري و ارائه پارامترهاي جوي مورد استفاده در ايمني پرواز همكاري هاي لازم با اداره كل هواپيمايي استان فارس به عمل مي آيد . با توسعه علم هواشناسي و همچنين استفاده از تجهيزات پيشرفته و تربيت نيروي انساني متخصص به مرور اولين مركز پيش بيني هواشناسي منطقه اي در استان فارس شكل گرفت .درآن زمان سازمان هواشناسي شامل يازده منطقه هواشناسي بود كه كليه استان هارادربر مي گرفت كه هواشناسي منطقه مركزي جنوبي به مركزيت استان فارس (شيراز) ، استان هاي بوشهر و كهكيلويه و بويراحمد را تحت پوشش خود داشت. در راستاي سياست هاي اصلاح ساختا سازمان هواشناسي كشور و تفويض اختيارات بيشتر از سازمان مركزي به ادارات كل هواشناسي استان ها در سال 1375 ادارات كل هواشناسي مناطق يازده گانه به ادارات كل هواشناسي استان ها تغيير ساختار و سازمان داد و هر استاني مستقلأ از نظر تشكيلاتي با عنوان اداره كل هواشناسي استان فعاليت و خدمات خودرا شروع نمود.

موقعيت جغرافيايي و وضعيت اقليمي استان فارس:

استان فارس با متوسط بارندگي حدود325 ميليمتر و با وسعت 134000 كيلومتر مربع در بخش جنوب غربي كشور به مختصات ( 17 27  تا 45 31 )عرض شمالي و(37 50 تا 40 55 ) طول شرقي قراردارد. وجود خليج فارس و درياي عمان در جنوب و ناهمگوني از نظر ارتفاع ، وجود بخش اعظم چين خوردگي زاگرس جنوبي در اين استان تفاوت هاي فاحش اقليمي را ايجاد نموده است به طوري كه در فصل تابستان درمناطق جنوبي مانند لار و لامرد ، دماي هوا به 49 درجه سانتيگراد و در فصل زمستان در شهرستان آباده كه در قسمت شمال استان فارس قراردارد دماي هوا تا منهاي (21-) درجه سانتيگراد ثبت شده است. اين تفاوت  آشكاررادرريزش هاي جوي نيز مي توان مشاهده نمود به طوري كه در قسمت مركزي استان ، در ناحية زاگرس جنوبي شدت كه چين خوردگي به حداكثرخود رسيده است در محلي به نام روستاي ريچي بارندگي بيش از 1000 ميليمتر در طي سال به ثبت رسيده است ، متقابلأ در شمال استان يعني در حوزه شهرستان آباده كه تحت تأثير بيابانهاي ايران مركزي مي باشد از ميزان بارندگي كمي بهره مند مي باشد به طوري كه در بعضي از سال ها ميزان بارندگي كمتر از صد ميليمتر مي باشد.برخورداربودن از يك چنين ساختاري به دنبال خود تنوع اقليمي و ميكرواقليم هاي خاص را ايجاد نموده است. بنابراين از نظر مشخصات آب و هوايي (وضعيت اقليمي) استان فارس را مي توان به سه بخش تقسيم كرد .

1-شمال و شمال غرب استان : به علت كوهستاني بودن داراي زمستاني سرد است و اكثر ريزش هاي جوي آن به صورا برف بوده و تابستان آن نيز معتدل است.

2-جنوب و جنوب شرقي استان: داراي زمستان معتدل و تابستانهاي بسيار گرم و خشك است .

3-ناحيه مركزي استان : زمستان هاي معتدل و باراني و تابستان هاي گرم و خشك مي باشد.

بنابراين و با توجه به موارد فوق از نظر ريزش هاي جوي و توزيع بارندگي ها نيز استان فارس را به سه بخش زير مي توان تقسيم نمود:

الف-ناحيه كم باران شامل مناطق جنوب و جنوب شرق استان كه ميزان متوسط ساليانه بارندگي آن بين 100 تا 200 ميليمتر مي باشد.

ب- نواحي داراي بارندگي متوسط شامل مركز ، شمال و شمال غرب استان مي باشد كه متوسط بارندگي سالانه آن به 200 تا 400 ميليمتر است.

ج-ناحيه پرباران استان با متوسط ساليانه بارندگي بالاتراز 400ميليمتر مي باشد كه در داخل رشته كوههاي زاگرس قراردارد براي نمونه مي توان از ناحيه ريچي ، حومةاقليد و سد درودزن نام برد .

اين موقعيت جغرافيايي و اقليمي حاكم براستان ،گذشتگان و ساكنان خودرا برآن داشته است كه نحوة زندگاني خودرا براساس چنين وضعيت اقليمي تطبيق دهند به طوري كه در بخش جنوبي استان در حوزه شهرستان هاي لار و لامرد به علت وجود گنبد هاي نمكي و شور بودن آب هاي زير زميني موجب احداث بركه ها جهت حمع آوري آب شرب از آب باران گشته است. همچنين بااحداث بادگيرها به منظور مقابله با گرماي طاقت فرسا به مقابله برخاسته است . درشمال استان در حوزه شهرستان آباده به علت همجواري به بيايانهاي مركزي و تأثير پذيري ناحيه از اقليم خشك بياباني ساكنين آن نواحي مسكن خودرا به شكل طاق گنبدي گلي كه الگويي از مساكن ناحيه كويري مي باشد احداث نموده اند.